Avukat / Afet Yönetimi Uzmanı
birguldegir@gmail.com
COP31 Antalya / Hukuk, toplumsal adalet ve gelecek kuşakların hakları
İnsanlık, doğayla kurduğu ilişkinin sonuçlarıyla yüzleşmek zorunda olduğu tarihsel bir döneme girdi. İklim krizi artık yalnızca bilim insanlarının uyarılarında, uluslararası konferansların bildirilerinde veya çevre örgütlerinin taleplerinde yer almıyor. Yaşam hakkından mülkiyet hakkına, gıda güvenliğinden çalışma koşullarına kadar hukukun ve toplumsal yaşamın hemen her alanını doğrudan etkiliyor.
Kasım 2026’da Antalya’da gerçekleştirilecek Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı (COP31), Türkiye açısından önemli bir fırsat sunuyor. Ancak bu fırsat yalnızca uluslararası görünürlükle sınırlı görülmemeli. Asıl mesele, iklim krizinin ekonomik ve toplumsal sonuçlarını adalet temelinde ele alabilecek bir hukuk ve kamu yönetimi anlayışının geliştirilmesidir. Çünkü iklim krizi aynı zamanda bir hak ve adalet krizidir.
Çevre hakkından iklim adaletine
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 56. maddesi, herkesin sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğunu düzenler. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek devletin ve vatandaşların ödevidir. Ancak günümüz koşullarında çevre hakkını yalnızca doğanın korunmasıyla sınırlamak yeterli değildir.
Kuraklık nedeniyle toprağını işleyemeyen çiftçinin, aşırı sıcaklarda sağlıksız koşullarda çalışan işçinin, sel ve yangın tehdidi altında yaşayan yurttaşın karşılaştığı sorunlar, çevresel olduğu kadar sosyal ve hukuksaldır.
İklim adaleti, çevresel risklerin ve dönüşüm maliyetlerinin toplumun farklı kesimleri arasında nasıl dağıldığını sorgular. Krize en az katkıda bulunanların, sonuçlarından en ağır biçimde etkilenmesi kabul edilebilir bir adalet anlayışı değildir.
Gelecek kuşakların hakları
Hukukun temel işlevlerinden biri, bireylerin haklarını mevcut güç ilişkilerine karşı güvence altına almaktır. Ancak iklim değişikliği, henüz doğmamış insanların yaşam koşullarının da bugünün kararlarından etkilendiğini gösteriyor. Bugün tüketilen doğal kaynaklar, yok edilen ormanlar, kirletilen sular ve plansız büyüyen kentler, gelecek kuşakların yaşam olanaklarını daraltmaktadır. Bu nedenle kuşaklar arası adalet, yalnızca ahlaki bir sorumluluk değil, hukuki düzenlemelerin de dikkate alması gereken bir ilkedir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin 9 Nisan 2024 yılında İsviçre hakkında verdiği Verein KlimaSeniorinnen Schweiz ve Diğerleri kararı, yetersiz iklim politikalarının belirli koşullarda insan hakları bakımından devlet sorumluluğu doğurabileceğini ortaya koymuştur. Bu gelişme, iklim hukukunun uluslararası ölçekte öneminin arttığını göstermektedir.
Kamusal sorumluluk ve demokratik katılım
İklim politikaları yalnızca karbon emisyonlarının azaltılması hedeflerine indirgenemez. Enerji, tarım, sanayi, ulaşım ve kentleşme alanlarında alınacak kararların toplumsal etkileri de değerlendirilmelidir. Enerji dönüşümü nedeniyle işini kaybeden emekçinin korunması, kırsal üretimin desteklenmesi, afet riski altındaki yerleşimlerin güvenli hâle getirilmesi ve temiz enerjiye erişimin sağlanması kamusal sorumluluğun parçalarıdır.
Bununla birlikte çevreyi ilgilendiren kararların demokratik denetime açık olması gerekir. Yurttaşların bilgi edinme, katılım ve etkili hukuki başvuru olanakları güçlendirilmeden çevresel adaletten söz etmek eksik kalacaktır.
Antalya’dan dünyaya hangi mesaj?
COP31, Türkiye açısından yalnızca uluslararası bir iklim konferansı değil, çevre hakkının ekonomik ve toplumsal adaletle birlikte yeniden düşünülmesi için önemli bir fırsattır. Çünkü iklim adaleti, yalnızca karbon salımının azaltılması değildir. Enerji, su, ormanlar, kıyılar ve diğer ortak doğal varlıkların kimin yararına, hangi anlayışla yönetildiği de bu tartışmanın merkezindedir.
Bu nedenle stratejik doğal kaynakların kamusal yarar temelinde yönetilmesi, ortak varlıkların metalaştırılmasına karşı hukuki güvencelerin güçlendirilmesi ve iklim politikalarının maliyetinin emekçilere yüklenmemesi gerekir.
Enerji dönüşümü, yeni eşitsizlikler yaratan bir sermaye birikimi alanı değil; nitelikli istihdamı, sosyal güvenceyi ve toplumsal refahı geliştiren adil bir dönüşüm süreci olmalıdır. Bu sürecin karar mekanizmalarında sendikaların, yerel yönetimlerin, ekoloji örgütlerinin ve yurttaşların demokratik katılımı güvence altına alınmalıdır.
Türkiye’nin 7552 sayılı İklim Kanunu da bu bakımdan değerlendirilmelidir. Kanunda yer verilen iklim adaleti ve adil geçiş ilkelerinin somut sosyal haklara, etkili denetim mekanizmalarına ve yargısal güvencelere dönüştürülmesi temel bir gerekliliktir. Çünkü iklim adaleti, yalnızca doğayı korumak değil; insanı, emeği, ortak yaşam alanlarını ve henüz doğmamış kuşakların haklarını korumaktır. Geleceğin hukuku, bugünün ekonomik çıkarlarını değil, toplumun ortak geleceğini güvence altına alabildiği ölçüde adalet üretecektir.