COP31: Sıfır Emisyon mu, Sıfır Sorumluluk mu?

Antalya kasım aylarını sakin geçirmeye alışkın bir kenttir. Turistler çekilir, otellerin bir kısmı kepenk indirir, deniz hâlâ ılıktır. Bu yıl öyle olmayacak. Dünyanın dört bir yanından gelen on binlerce delege, devlet başkanı, lobici ve aktivist, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Taraflar Konferansı’nın otuz birincisi için kente doluşacak. Üstelik 2021 yazında Manavgat’ı saran yangınların izleri, zirvenin yapılacağı salonlara bir-iki saatlik mesafede hâlâ duruyor. Koridorlarda yine tanıdık kelimeler dolaşacak: net sıfır, yeşil dönüşüm, karbon kredisi, iklim finansmanı. Kürsülerden “gezegeni birlikte kurtaracağız” cümlesi defalarca kurulacak. Ama bu kez masanın üzerinde bizi asıl ilgilendirmesi gereken soru başka: Emisyonu gerçekten azaltacak mıyız, yoksa onu alınıp satılan bir metaya dönüştürüp parası olana kirletme hakkı tanıyan bir piyasa mı kuracağız? TMMOB’un COP31 için hazırladığı rapor bu soruyu daha başlığında soruyor: Sıfır emisyon mu, emisyon ticareti mi? Ben de bu yazıda aynı soruya farklı bir pencereden bakmak istiyorum. Çünkü iklim krizi, kimin kirlettiği, kimin bedel ödediği ve kimin korunduğu sorusudur. Kısacası bir eşitsizlik meselesidir.

Rio’dan Antalya’ya: Otuz Yılın Bilançosu

Hikâye 1992’de Rio’da başladı. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi o yıl imzaya açıldı ve metne bugün hâlâ önemini koruyan bir ilke yazıldı: ortak ama farklılaştırılmış sorumluluklar. Yani herkes sorumluydu ama yükü herkes eşit taşımayacaktı. Atmosferi iki yüz yıl boyunca dolduranlar daha fazlasını üstlenecekti. İlk Taraflar Konferansı 1995’te Berlin’de toplandı. İki yıl sonra Kyoto’da gelişmiş ülkelere ilk kez bağlayıcı azaltım hedefleri konuldu. Ama Kyoto’nun asıl kalıcı mirası başka oldu: “esneklik mekanizmaları”. Bir ülke ya da şirket kendi bacasını temizlemek yerine başka bir yerdeki azaltımı satın alabilecekti. Emisyon ticareti böyle doğdu. Avrupa Birliği 2005’te kendi sistemini kurdu; ilk yıllarda izinler öyle cömert dağıtıldı ki karbonun fiyatı 2007’de neredeyse sıfıra indi. Kirletmek bedavaya geldi. Türkiye Kyoto’ya 2009’da, Paris Anlaşması’na 2021’de taraf oldu. Paris, ısınmayı 1,5 ile 2 derece arasında tutmayı hedefliyordu ama hedefleri her ülke kendisi belirliyordu ve sözünü tutmayanın bir yaptırımı yoktu. 2021’de Glasgow’da 130 trilyon dolarlık varlığı yöneten 450’yi aşkın finans kuruluşu bir “net sıfır” ittifakı kurdu. 2023’te Dubai’de “fosil yakıtlardan uzaklaşma” ifadesi ilk kez bir karar metnine girdi. 2024’te Bakü’de zengin ülkeler, 2035’e kadar yılda 300 milyar dolarlık iklim finansmanı sözü verdi. Geçen yıl Belém’de ise fosil yakıtlardan çıkış yol haritası petrol üreticisi ülkelerin itirazına takıldı. Peki otuz yılın bilançosu ne? TMMOB raporunun derlediği verilere göre küresel emisyonlar 1995’te 33,2 milyar tondu, 2025’te 54,1 milyar tona çıktı. Artış yüzde 63. Otuz zirve, sayısız bildirge, binlerce sayfa karar metni. Atmosfer bunların hiçbirini okumadı.

Antalya’da Masada Ne Var?

COP31, 9-20 Kasım’da Antalya EXPO alanında toplanıyor; liderler 11-12 Kasım’da kürsüye çıkacak. Zirvenin yönetimi bu kez alışılmadık bir modelle kuruldu. Türkiye başkanlığı, ev sahipliğini ve Eylem Gündemi’ni üstleniyor; COP31 Başkanı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum. Resmî müzakereleri ise Avustralya’nın İklim ve Enerji Bakanı Chris Bowen yönetecek. Yani karar metinlerinin kalemi Avustralya’nın elinde. Kişi başına yılda 22 tonu aşan sera gazıyla dünyanın en çok kirleten toplumlarından biri olan, kömür ihracatından vazgeçmeyen bir ülkenin Pasifik adalarının sesi adına müzakere yürütmesi, TMMOB raporunun haklı olarak altını çizdiği bir çelişki. Masadaki başlıklar tanıdık: Kayıp ve Zarar Fonu’na aktarılacak kaynak, yılda 300 milyar dolarlık finansman sözünün nasıl tutulacağı, Belém’de kurulan adil geçiş mekanizmasının işleyişi ve en çetini, fosil yakıtlardan çıkış yol haritası. Bir de karbon piyasaları var. Mavi Bölge’de Uluslararası Emisyon Ticareti Birliği’nin (IETA) bir iş pavyonu kuracak olması, zirvenin kime vitrin olduğunu da gösteriyor. Masada olmayan da önemli. Dünyanın tarihsel olarak en büyük kirleticisi ABD, 27 Ocak 2026’da Paris Anlaşması’ndan resmen çıktı. Trump yönetimi bununla yetinmedi; ocak başında imzalanan bir kararnameyle İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ve IPCC dahil 66 uluslararası kuruluştan çekilme kararı aldı. Belém müzakerelerine bile katılmayan Washington’dan Antalya’da bir taahhüt beklemek hayal. Resmî zirveyle eş zamanlı olarak 14-18 Kasım’da Halkların İklim Zirvesi toplanacak; işçiler, köylüler, kadınlar ve gençler kendi gündemleriyle. İki zirve arasındaki mesafe, bu yazının asıl konusu.

Ev Sahibinin Aynası

Ev sahibi olmak, aynaya bakmayı da gerektirir. Türkiye 2025’te 120 milyon ton kömür yaktı ve Avrupa’nın en büyük kömür tüketicisi oldu. Kömürden çıkış için ilan edilmiş bir tarih hâlâ yok. Yenilenebilir kaynaklar elektrik üretiminin yüzde 43’ünü karşılıyor; güneşte ve rüzgârda gerçekten etkileyici bir sıçrama var. Ama TMMOB raporunun hatırlattığı gibi kurulu gücün yüzde 62’si yenilenebilir olsa da üretimin yüzde 57’ye yakını hâlâ termik santrallerden geliyor. Panel kurmak yetmiyor; şebeke, depolama ve planlama olmadan kurulu güç kâğıtta kalıyor. Ulusal katkı beyanı tabloyu özetliyor. Türkiye 2035’te emisyonlarını 643 milyon tonla sınırlamayı, emisyon zirvesini ise 2038’de görmeyi hedefliyor. Yani ev sahibi ülkenin emisyonları on iki yıl daha artacak. 2053 net sıfır hedefi ise bugünkü siyasetçilerin hiçbirinin hesap vermeyeceği kadar uzakta. 2 Temmuz 2025’te kabul edilen İklim Kanunu’nun en somut adımı emisyon ticaret sistemi. Pilot dönemde yaklaşık 180 sanayi ve enerji tesisini kapsaması, 2028’e kadar bir geçiş süreci yaşanması öngörülüyor. Ama bu sistemin arkasındaki asıl itici güç Ankara’dan çok Brüksel. Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması 1 Ocak 2026’da uygulama dönemine geçti; çelik, alüminyum, çimento ihraç eden sanayici karbonun bedelini ya burada ödeyecek ya da AB kasasına. İklim politikasını bir ihracat zorunluluğuna indirgersek, adil geçiş de ihracatçının bilançosuna sıkışır. Su tarafında tablo daha da yakıcı. İSKİ’de her gün gördüğümüz şu: İklim krizi suyu dengesizleştiriyor, kötü yönetim ise krizi katlıyor. Konya Kapalı Havzası’nda kaçak kuyular obruklar açıyor, Ergene sanayi atığıyla boğuluyor, havzalar imara açılıyor. TMMOB’un tespiti yerinde: Bu alanda mevzuat eksik değil, uygulanmıyor. Bir de vitrin meselesi var. Türkiye COP31’de “sıfır atık” kavramını öne çıkarırken 2025’te 1,2 milyon ton plastik atık ithal etti; bunun 503 bin tonu Avrupa Birliği’nden geldi. Kendi köylerinde düzenli çöp toplama sistemi kuramamış bir ülkenin başkalarının çöplüğüne dönüşmesi, iklim adaletinin tam tersi.

Kirletme Hakkının Borsası

TMMOB raporunun başlığındaki soru tam burada önem kazanıyor. Emisyon ticaretinin mantığı basit: Devlet toplam bir kirlilik tavanı koyar, şirketler bu tavanın altındaki izinleri alıp satar, böylece en ucuz azaltım en önce yapılır. Pratikte ise izinler borsada işlem gören, vadeli sözleşmelere bağlanan finansal varlıklara dönüştü. Azaltım yükü fabrikalardan çok Londra’daki, Frankfurt’taki ekranlara taşındı. Daha sorunlu olanı denkleştirme, yani “offset” piyasası. Kuzeydeki bir şirket kendi bacasına dokunmadan, güneyde bir ormanı koruduğunu iddia eden bir projeden kredi alıp ürününe “karbon nötr” etiketi yapıştırabiliyor. 2023’te yayımlanan uluslararası bir gazetecilik araştırması, dünyanın en büyük sertifika kuruluşunun onayladığı yağmur ormanı kredilerinin büyük çoğunluğunun gerçek bir azaltıma karşılık gelmediğini ortaya koydu. Glasgow’da törenle kurulan net sıfır bankacılık ittifakından ise büyük bankalar birer birer çekildi. Sözler parlak, muhasebe karanlık. Asıl soru dağılım. Karbon vergisinin ya da sınırda karbon bedelinin faturası çoğu zaman kirleten şirkete değil, fiyatlar üzerinden tüketiciye kesiliyor: elektrik faturasına, ekmeğe, otobüs biletine. Oysa emisyonun adresi belli. TMMOB’un derlediği verilere göre bir ABD vatandaşı yılda 17,3 ton sera gazı salarken bir Hindistan vatandaşı 2,2 ton salıyor; Türkiye’de bu rakam 6,7 ton civarında. Oxfam’ın hesabına göre dünyanın en zengin yüzde 1’i, insanlığın en yoksul üçte ikisi kadar karbon salıyor. Özel jetiyle kısa bir uçuş yapan teknoloji milyarderiyle kombisini kısan emekliyi aynı “karbon ayak izi” vaazının muhatabı yapmak adalet değil. Burada TMMOB raporundan bir noktada ayrılıyorum. Rapor emisyon ticaretini bütünüyle bir rant ve aklama mekanizması olarak görüyor. Sosyal demokrat bakış ise piyasaya ne tapar ne de onu şeytanlaştırır; piyasa iyi bir hizmetkâr ama kötü bir efendidir. Tavanı sıkı, izinleri bedava dağıtılmayan, denkleştirme kredilerine kapısı kapalı ve geliri halka geri dönen bir karbon fiyatı, kömürü sistemden çıkarmanın araçlarından biri olabilir. Sorun araçta değil, aracı amacın yerine koymakta. Emisyon ticareti azaltımın yerine geçtiği anda bir aklama makinesine dönüşür; kamusal planlamayı, düzenlemeyi ve yatırımı tamamladığı sürece işe yarar.

Ne Yapmalı? Yedi Somut Öneri

Eleştirmek kolay, önermek zor. Sosyal demokrasinin iklim politikasındaki iddiası, dönüşümün bedelini en zayıfa ödetmeden, hatta onların hayatını iyileştirerek yapılabileceğidir. Bunun için hemen işe koyulabileceğimiz yedi adım öneriyorum.

1. Kömürden çıkış takvimi ve adil geçiş fonu. Türkiye santral santral açıklanmış, bağlayıcı bir kömürden çıkış takvimi ilan etmeli. Zonguldak’taki, Soma’daki, Afşin-Elbistan’daki işçiler ve aileleri bu takvimin mağduru değil öznesi olmalı: erken emeklilik, ücret güvenceli yeniden eğitim, kapanan sahalarda kamu eliyle yeni yatırım. Sendikalar bu planın masasında oturmalı.
2. Halk lehine bir emisyon ticaret sistemi. Pilot dönemdeki bedava izin dağıtımı kısa sürede bitmeli, izinler açık artırmayla satılmalı. Gelir genel bütçede kaybolmamalı, yasayla kurulacak bir İklim ve Adil Geçiş Fonu’na aktarılmalı. Denkleştirme kredisiyle borç kapatmanın yolu kapanmalı. Sınırda karbon bedelini Brüksel’e ödemek yerine bu parayı kendi sanayimizin dönüşümüne ve kendi yurttaşımıza harcamak hem ekonomik hem ahlaki bir tercih.
3. Kirleten öder, zengin daha çok öder. Brezilya’nın G20’ye taşıdığı süper zenginlere küresel asgari vergi önerisi Antalya’da ev sahibi tarafından sahiplenilmeli. İçeride özel jete, yata ve lüks tüketime yüksek karbon vergisi konmalı. Fosil yakıt şirketlerine giden teşvikler, enerji yoksulu haneler için sosyal tarifeye dönüştürülmeli. Plastik atık ithalatı durdurulmalı, ambalajda üretici sorumluluğu genişletilmeli.
4. Enerji demokrasisi. Rüzgâr ve güneşte kurulu güç artarken mülkiyet birkaç büyük grupta toplanıyor. Belediyelerin, enerji kooperatiflerinin ve üretici birliklerinin güneş yatırımlarının önündeki bürokratik engeller kaldırılmalı. Şebeke ve depolama, kamunun stratejik yatırım alanı olarak planlanmalı.
5. Su bir haktır, ticari mal değil. Havza koruma alanları imara kesin olarak kapatılmalı; kaçak kuyu ve arıtmasız deşarj için mevcut mevzuat tavizsiz uygulanmalı. Kayıp-kaçakla mücadele eden belediyelere iklim fonlarından hibe ayrılmalı. Veri merkezleri gibi büyük su ve elektrik tüketicilerine tüketimlerini kamuoyuna açıklama zorunluluğu getirilmeli.
6. Bina stoku için kamusal seferberlik. Konutlarımızın büyük kısmı 2011 öncesi mevzuatla yapıldı. Deprem güçlendirmesiyle yalıtımı aynı programda birleştiren ve dar gelirliye hibe veren bir dönüşüm, faturayı da emisyonu da can kaybı riskini de birlikte düşürür.
7. Şeffaflık ve katılım. Tesis bazında emisyon verileri herkesin erişebileceği biçimde yayımlanmalı. İklim Kanunu’yla kurulan kurullarda ve COP heyetlerinde sendikalara, meslek odalarına, belediyelere gerçek söz hakkı tanınmalı. Uluslararası alanda ise Türkiye, iklim finansmanının borç değil hibe ağırlıklı olmasının ve yoksul ülkeler için borç-iklim takasının sözcüsü olmalı.

Faturayı Kim Ödeyecek?

Antalya’daki iki haftanın sonunda delegeler evlerine dönecek, pavyonlar sökülecek, oteller yeniden sessizliğe gömülecek. Geriye bir karar metni kalacak. O metnin değeri, içinde kaç kez “iddialı hedef” lafının geçtiğiyle değil, bir sonraki kuraklıkta, bir sonraki selde, bir sonraki fatura döneminde kimin korunduğuyla ölçülecek. İklim krizi sınıfsız bir felaket değil. Sıcak hava dalgası klimalı villayı değil, çatı katındaki yaşlıyı vurur. Sel, dere yatağına ruhsat verilmiş binada oturanı bulur. Karbonun fiyatı nasıl belirlenirse belirlensin, asıl tartışma o fiyatı kimin ödeyeceğidir. Emisyonu düşürmek bir mühendislik işi, bedeli adil paylaştırmak ise siyasetin işi. İkisini birlikte yapamayan hiçbir iklim politikası halkın desteğini kazanamaz. Halkın desteğini kazanamayan bir dönüşüm ise ilk seçimde ya da ilk zamda geri döner.