WBS Parti Politikaları Süreçleri Çalışma Grubu Başkanı
Leiden Üniversitesi Siyasal Bilimler Profesörü
PvdA Genel Başkanı (2001-2005)
Senatör (2011-2023)
Korku ve Umut Arasında Sosyal Demokrasi
Geçtiğimiz yıllarda yayımlanan bazı kitaplar, geleceğe ilişkin iyimserliği güçlendirmekten çok kaygıları artırmıştır. Bunlardan biri Oswald Spengler’in Batı’nın Çöküşü adlı eseridir. Kitabın yayımlanmasının üzerinden yaklaşık yüz yıl geçmesine rağmen, Spengler’in Batı uygarlığının geleceğine ilişkin karamsar değerlendirmeleri hâlâ tartışılmaktadır.
Spengler’e göre Batı uygarlığı akılcılık, para hırsı ve kitlesel tüketim nedeniyle sonunda çökecektir.
Aradan yüz yıl geçmiş olmasına rağmen bu karamsarlığın bütünüyle ortadan kalktığı söylenemez. Alman tarihçi Philipp Blom da geleceğe ilişkin benzer kaygıları dile getirmektedir. Blom’a göre iklim değişikliği, emeğin dijitalleşmesi ve teknolojik dönüşüm nedeniyle gelecek artık kendiliğinden bir umut ve ilerleme alanı olarak görülmemektedir.
Bugün çocuklarımızın bizden daha iyi koşullarda yaşayacağı düşüncesini artık otomatik olarak kabul edemiyoruz. Gelecek birçok insan açısından fırsatlardan çok tehditlerle ilişkilendiriliyor.
İklim değişikliği ve emeğin robotlaşması gibi gelişmeler yalnızca ekonomik düzenimizi değil, demokratik hukuk devletini ve hatta uygarlığımızın geleceğini de etkileyebilir.
Bununla birlikte Blom ile Spengler arasında önemli bir fark vardır. Aralarında yüz yıl bulunmaktadır. Fakat her ikisi de Aydınlanma’nın sınırsız ilerleme inancına eleştirel yaklaşmaktadır.
Aydınlanma düşüncesi kuşkusuz çok sayıda insanın özgürleşmesine ve demokratik hukuk devletinin gelişmesine büyük katkı sağlamıştır. Ancak Aydınlanma’nın eşitlik düşüncesi tarih boyunca herkese aynı ölçüde uygulanmamıştır. Sömürgelerde yaşayan halkların eşitliği uzun süre kabul edilmemiş, kadınların eşitliği de ciddi biçimde geciktirilmiştir.
Bu eşitsizliklerin aşılması için Multatuli, Aletta Jacobs, Anton de Kom ve Joke Smit gibi insanların mücadele etmesi gerekmiştir.
Dolayısıyla Aydınlanma’nın mirası yalnızca olumlu gelişmelerden oluşmamaktadır. Bir yandan özgürlük, eşitlik ve hukuk devleti düşüncesini geliştirmiş; diğer yandan bu ilkelerin toplumun bütün kesimlerine uygulanması uzun mücadeleler gerektirmiştir.
Aydınlanmanın bir başka sonucu ise piyasa düşüncesinin güçlenmesidir. Mutlaklaştırılmış piyasa anlayışı, ekonomik büyümeyi ve tüketimi toplumsal başarının temel ölçütlerinden biri hâline getirmiştir. Böylece insan haklarının yerini zaman zaman tüketici haklarının aldığı, toplumların başarısının ise gayrisafi yurtiçi hasıla artışıyla ölçüldüğü bir anlayış ortaya çıkmıştır.
Ancak burada temel bir soru bulunmaktadır:
Ekonomik büyümenin sınırları varsa iyi yaşamın da sınırları mı vardır?
Sosyal demokrasi de liberalizm gibi Aydınlanma’nın ürünlerinden biridir. Bu nedenle Aydınlanma’nın mirasına yönelik eleştiriler sosyal demokrasi açısından da önem taşımaktadır.
Sosyal Demokrasinin Tarihsel Kökenleri
Bugünkü sosyal demokrasinin sorunlarını anlamak için tarihe bakmak gerekir.
On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında Sanayi Devrimi büyük teknolojik ve ekonomik dönüşümler yaratmıştı. Ancak bu dönüşüm beraberinde büyük toplumsal sefalet de getirdi.
Liberal devlet adamı Johan Rudolph Thorbecke toplumsal sorunu görüyordu; fakat çözüm üretmekte zorlanıyordu. 1848 anayasal düzenlemeleriyle Hollanda’nın siyasal sisteminde önemli değişiklikler gerçekleştirmiş olsa da, ortaya çıkan toplumsal eşitsizlikler karşısında devletin olanakları sınırlıydı.
İşçilerin yaşam koşulları ağırdı. Hayırseverlik ve dinsel kuruluşların yardımları yoksulluğun en ağır sonuçlarını hafifletebilse de yapısal sorunu çözmeye yetmiyordu.
Üstelik dönemin ekonomik ve teknolojik gelişmeleri birçok insan tarafından kaçınılmaz kabul ediliyordu. Fabrika sahipleri, uluslararası rekabet nedeniyle ücretleri yükseltemeyeceklerini savunuyordu. Ücretlerin yükseltilmesinin fabrikaların kapanmasına ve işsizliğin artmasına yol açacağı ileri sürülüyordu.
Erken dönem sosyalizmi de uzun süre bu gelişmelerin kaçınılmaz olduğu düşüncesini bütünüyle reddedemedi.
Bunun en önemli örneklerinden biri Karl Marx’tır. Marx’ın teorisinde kapitalizmin kendi iç çelişkileri nedeniyle sonunda çökeceği öngörülüyordu. Sermayenin giderek daha az kişinin elinde toplanacağı, orta sınıfların proleterleşeceği ve büyüyen işçi sınıfının sonunda devrim gerçekleştireceği düşünülüyordu.
Böylece üretim araçları toplumun ortak mülkiyetine geçirilecek ve sınıfsız bir toplum kurulacaktı.
Ancak sosyalist hareketin tarihindeki önemli gelişmelerden biri, “kaçınılmazlık” düşüncesine karşı çıkan insanların ortaya çıkmasıdır.
İşçiler kendi tüketim ve konut kooperatiflerini kurdular, sendikalarda örgütlendiler, karşılıklı dayanışma ve sigorta sistemleri oluşturdular. Toplumsal sefaletin azaltılması için yasaların değiştirilmesini talep ettiler.
Böylece toplumsal değişimin yalnızca ekonomik güçlerin kendiliğinden hareketiyle gerçekleşmediği, insanların örgütlenerek ve siyasal mücadele vererek toplumu değiştirebileceği düşüncesi güç kazandı.
Eduard Bernstein ve Reformizm
Yirminci yüzyılın başında sosyalist hareket içinde önemli bir tartışma ortaya çıktı. Bir tarafta devrimci Marksistler, diğer tarafta reform yoluyla sosyalizme ulaşılabileceğini savunanlar vardı.
Eduard Bernstein bu ikinci yaklaşımın en önemli temsilcilerinden biriydi.
Bernstein, kapitalizmin mutlaka kendi kendine çökeceği düşüncesini kabul etmiyordu. Ona göre toplumun demokratikleşmesi ve sosyal reformlar yoluyla daha adil bir toplum oluşturulabilirdi.
Bu nedenle devrim yerine evrimi, yani aşamalı toplumsal dönüşümü savundu.
Bernstein açısından demokratik hukuk devleti yalnızca bir araç değildi; aynı zamanda sosyal demokrasinin koruması gereken temel bir değerdi.
Demokratik hukuk devleti olmadan toplumsal adaletin kalıcı biçimde sağlanamayacağını düşünüyordu. Siyasal demokrasi ile sosyal adalet arasında doğrudan bir ilişki vardı.
Buna göre sosyal demokrasi, ekonomik eşitsizlikleri azaltırken demokratik özgürlükleri de korumalıydı.
Bu yaklaşım, kapitalizmi bütünüyle ortadan kaldırmak yerine onun toplumsal zararlarını sınırlamayı ve ekonomik gücü toplumsal adalet ilkeleri doğrultusunda düzenlemeyi öngörüyordu.
Piyasa önemli bir ekonomik mekanizma olabilirdi; ancak piyasanın sonuçları kendiliğinden adil kabul edilemezdi.
Sosyal Demokrasi ve Demokrasi
Sosyal demokrasinin tarihinden çıkarılabilecek önemli derslerden biri şudur:
Demokratik hukuk devleti ile sosyal adalet birbirinden ayrı düşünülemez.
Ekonomik eşitsizliklerin aşırı boyutlara ulaşması demokrasiyi zayıflatabilir. Aynı şekilde demokratik kurumların zayıflaması da sosyal adalet mücadelesini güçsüzleştirebilir.
Bu nedenle sosyal demokrasi hem demokratik hukuk devletini savunmalı hem de toplumdaki ekonomik ve sosyal eşitsizlikleri azaltmalıdır.
Hollanda’da sosyal demokrat hareket zaman içinde devrimci bir hareket olmaktan çıkarak demokratik devletin sorumluluğunu üstlenmeye yöneldi.
1930’lu yıllardaki ekonomik kriz bu dönüşümün önemli bir sınavı oldu. Plan van de Arbeid — Emek Planı, ekonomik bunalım karşısında devletin aktif biçimde müdahale etmesini öngörüyordu.
Bu yaklaşım daha sonraki yıllarda Keynesyen ekonomik düşünceyle de güçlendi.
Buradaki temel düşünce açıktır:
Ekonomi toplum için vardır; toplum ekonomi için değil.
Piyasa ekonomik hayatın önemli bir parçasıdır; ancak piyasanın sonuçları toplumsal adalet ve insan onuru açısından değerlendirilmelidir.
Refah Devletinin Doğuşu
İkinci Dünya Savaşı sonrasında sosyal demokrasi yeni bir döneme girdi.
Avrupa’nın yeniden inşası, ekonomik büyüme ve istihdam artışıyla birlikte sosyal güvenlik sistemleri de gelişti.
Sağlık hizmetleri, eğitim, emeklilik, işsizlik sigortası ve diğer sosyal güvenlik mekanizmaları giderek kurumsallaştı.
Böylece sosyal demokrasi yalnızca işçi sınıfının taleplerini temsil eden bir hareket olmaktan çıktı. Toplumun tamamının sosyal güvenliğini ve refahını korumayı amaçlayan geniş kapsamlı bir siyasal anlayışa dönüştü.
Refah devletinin gelişmesi sosyal demokrasinin en önemli tarihsel kazanımlarından biri oldu.
Ancak toplum değişmeye devam etti. Eğitim düzeyi yükseldi, orta sınıflar genişledi, geleneksel işçi sınıfının yapısı değişti ve bireyselleşme güç kazandı.
Böylece yeni bir soru ortaya çıktı:
Değişen toplumda sosyal adalet nasıl yeniden tanımlanmalıdır?
Bireyselleşme ve Neoliberalizm
Bireyin kendisini geliştirmesi sosyal demokrasi açısından değerli bir hedeftir. İnsanların kendi potansiyellerini gerçekleştirebilmeleri önemlidir.
Ancak bireysel gelişme, diğer insanlara ve topluma karşı sorumlulukla birlikte düşünülmelidir.
Neoliberalizm ise bireyi giderek toplumdan bağımsız, kendi başarısından ve başarısızlığından bütünüyle sorumlu bir aktör olarak ele aldı.
“Her şey senin için” anlayışı böyle bir bireyciliğin ifadesi hâline geldi.
Margaret Thatcher’ın “Toplum diye bir şey yoktur” sözü bu yaklaşımın sembollerinden biri oldu.
Neoliberal düşüncede devlet küçültülmeli, mümkün olduğunca çok sorumluluk bireye bırakılmalı ve piyasanın kendi işleyişi sorunları çözmeliydi.
Bu düşünce özellikle 1980’lerden itibaren güç kazandı.
Ronald Reagan’ın “Hükümet sorunumuzun çözümü değildir; hükümet sorunun kendisidir” biçimindeki yaklaşımı da bu siyasal anlayışı özetleyen ifadelerden biri oldu.
Sosyal demokrasi ise bu dönemde savunmaya çekildi. Üçüncü Yol yaklaşımı neoliberalizmin sert yönlerini yumuşatmaya ve aynı zamanda Avrupa refah devletinin kurumlarını korumaya çalıştı.
Ancak bu süreçte bireyselleşme giderek daha fazla neoliberal anlam kazandı.
Bireysel Sorumluluk ve Toplumsal Sorumluluk
Bireyin sorumluluğu elbette önemlidir. İnsan kendi kararlarından ve eylemlerinden sorumludur.
Fakat sosyal demokrasi açısından sorumluluk burada sona ermez.
Toplumun da bireye karşı sorumluluğu vardır.
Bir insan ekonomik güçlük yaşadığında bunu yalnızca kendi tercihlerinin sonucu olarak görmek yeterli değildir. İnsanların içinde yaşadıkları ekonomik, sosyal ve siyasal koşullar da dikkate alınmalıdır.
Hakların yanında sorumluluklar vardır; fakat toplumsal dayanışma da bireysel sorumluluk kadar önemlidir.
Bu nedenle neoliberalizmin radikal bireyciliği kaçınılmaz değildir.
Aynı durum küreselleşme için de geçerlidir.
Uzun süre küreselleşmenin önlenemez bir süreç olduğu ve başka bir seçeneğin bulunmadığı söylendi. Ancak ekonomik düzenlemelerin siyasal kararlarla oluşturulduğu unutulmamalıdır.
Siyasal kararlarla oluşturulan düzenlemeler yine siyasal kararlarla değiştirilebilir.
Dolayısıyla “başka alternatif yok” düşüncesi sosyal demokrasi açısından kabul edilmek zorunda değildir.
Eşitsizlik ve Servet Dağılımı
Neoliberal politikaların yaygınlaşmasıyla birlikte dünyada ekonomik eşitsizlikler önemli ölçüde arttı.
Thomas Piketty’nin çalışmaları da servet ve gelir eşitsizliğinin büyüklüğünü ortaya koydu.
Özellikle servetin küçük bir kesimin elinde yoğunlaşması, ekonomik gücün yanı sıra siyasal gücün de yoğunlaşmasına yol açabilir.
Avrupa’nın refah devletleri bu eşitsizliği Amerika Birleşik Devletleri’ne kıyasla daha fazla sınırlayabilmiştir.
Bu da önemli bir noktaya işaret eder:
Refah devleti yalnızca sosyal yardım sistemi değildir; aynı zamanda eşitsizliği azaltan ve demokratik toplumun istikrarına katkıda bulunan bir kurumdur.
Bu nedenle sosyal demokrasinin geleceği açısından güçlü bir refah devletinin korunması önemlidir.
Servet birikiminin sınırsız hâle gelmesini önlemek, adil vergilendirme ve sosyal güvenliği güçlendirmek sosyal demokrat politikanın temel alanları arasında yer alabilir.
Sosyal Demokrasi Yeniden Müdahil Olmalıdır
Sosyal demokrasi neoliberalizm karşısında yalnızca küçük düzeltmeler yapan bir siyasal hareket olarak kalmamalıdır.
Piyasanın mutlaklaştırılmasına ve aşırı bireyciliğe karşı açık bir düşünsel mücadele yürütmelidir.
Sermaye birikiminin sınırlandırılabileceğini, hissedar kapitalizminin tek ekonomik model olmadığını ve ekonomik düzenin demokratik siyaset yoluyla değiştirilebileceğini savunmalıdır.
Demokratik siyaset, ekonomik ve toplumsal düzen üzerinde etkili olabilir.
Bu nedenle sosyal demokrasinin yeniden özgüvenli, açık ve somut bir siyasal proje geliştirmesi gerekir.
Somut Politikalar ve Varoluş Güvencesi
Sosyal demokrasinin geleceği geçmişe dönmekle kurulamaz.
Her şeyi devletin düzenlediği bir topluma geri dönmek de çözüm değildir. Aynı şekilde toplumdan ve değişimden uzaklaşmak da mümkün değildir.
Asıl mesele, değişen toplumun yeni sorunlarına somut politikalarla cevap verebilmektir.
Bu açıdan sosyal demokrasinin temel kavramlarından biri varoluş güvencesidir.
İstihdam, sosyal güvenlik, sağlık ve konut gibi alanlarda insanların güven içinde yaşayabilmelerini sağlayacak politikalar geliştirilmelidir.
İnsanların geleceklerine ilişkin güven duyabilmeleri, sosyal demokrasinin temel görevlerinden biridir.
Bu yalnızca ekonomik bir mesele değildir. İnsan onuru, toplumsal katılım ve demokratik yurttaşlık da bununla ilişkilidir.
İklim Krizi
Sosyal demokrasinin önündeki yeni sorunlardan biri de iklim krizidir.
Siyasal müdahale olmaksızın küresel ısınmanın sonuçları ve iklim krizini önlemek için alınacak önlemlerin maliyeti, daha yoksul ülkelere ve daha düşük gelirli insanlara orantısız biçimde yüklenebilir.
Bu nedenle iklim politikası aynı zamanda sosyal demokrat bir meseledir.
İklim değişikliğiyle mücadele edilirken sosyal adalet göz ardı edilmemelidir.
İnsanların daha az tüketmeye, daha az uçmaya veya beslenme alışkanlıklarını değiştirmeye yönlendirilmesi tek başına yeterli değildir. İnsanların sürdürülebilir bir ekonominin daha iyi ve yaşanabilir bir gelecek sağlayabileceğine ikna edilmesi gerekir.
Aynı zamanda çevre politikaları yeni teknolojilerin, yeni üretim biçimlerinin ve yeni istihdam alanlarının gelişmesine katkı sağlayabilir.
Bu alanda uluslararası işbirliği de zorunludur.
Dijitalleşme ve Robotlaşma
Bir başka önemli sorun emeğin dijitalleşmesi ve robotlaşmasıdır.
Robotlaşmanın işgücü piyasası üzerindeki etkileri konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Bazı araştırmalar teknolojik dönüşümün yeni iş alanları yaratacağını savunurken, bazıları birçok geleneksel işin ortadan kalkabileceği konusunda uyarıda bulunmaktadır.
Asıl sorun yalnızca işlerin ortadan kalkması değildir.
İş, insan için yalnızca gelir kaynağı değildir. Aynı zamanda özsaygının, toplumsal katılımın ve toplum içinde bir yere sahip olmanın önemli araçlarından biridir.
Bu nedenle teknolojik dönüşümün sonuçları yalnızca ekonomik açıdan değil, sosyal ve insani açıdan da değerlendirilmelidir.
Temel gelir önerisi bu tartışma içinde yeniden gündeme gelmiştir. Ancak temel gelir, çalışma hayatının ve toplumsal katılımın yerine geçecek tek çözüm olarak görülmemelidir.
Çalışma süresinin azaltılması, yeni iş biçimleri, eğitim ve yeniden mesleki yetiştirme gibi seçenekler de tartışılmalıdır.
Göç ve Sosyal Bütünleşme
Sosyal demokrasinin karşı karşıya olduğu bir diğer zor konu göçtür.
Göçmenlerin topluma ve birlikte yaşama düzenine katılmaları önemlidir. Hakların yanında yükümlülükler de vardır.
Ancak göç konusunda toplumsal kapasitenin ve refah devletinin olanaklarının da dikkate alınması gerekir.
Sosyal demokrasi açısından burada zor bir denge söz konusudur.
Bir yandan insan onuruna, temel haklara ve özellikle siyasi mültecilere yönelik sorumluluk korunmalıdır. Diğer yandan sosyal güvenlik sisteminin ve toplumsal bütünleşmenin sürdürülebilirliği de dikkate alınmalıdır.
Göçmenlerin topluma katılabilmeleri için eğitim, çalışma, konut ve sosyal destek politikaları önemlidir.
Mültecilerin insan onuruna uygun koşullarda yaşaması ise demokratik toplumun temel sorumluluklarından biridir.
Eğitimde Eşitsizlik
Sosyal demokrasinin önündeki bir başka önemli sorun, yüksek eğitimliler ile düşük eğitimliler arasındaki uçurumun büyümesidir.
Eğitim düzeyi yalnızca mesleki başarıyı değil, toplumsal konumu, gelir düzeyini, sosyal ilişkileri ve siyasal katılımı da etkileyebilmektedir.
Yüksek eğitimli insanların giderek daha çok birbirleriyle evlenmesi ve benzer toplumsal çevrelerde yoğunlaşması, toplumsal ayrışmayı artırabilir.
Böylece yüksek eğitimli insanların yaşadığı çevrelerle düşük eğitimli ve daha kırılgan insanların yaşadığı çevreler arasında belirgin bir fark oluşabilir.
Bu durum sosyal demokrasi açısından önemli bir sorundur.
Çünkü sosyal demokrat anlayışın temel hedeflerinden biri, insanların doğdukları toplumsal çevrenin onların bütün yaşamlarını belirlemesini önlemektir.
Bu nedenle eğitim fırsatlarının genişletilmesi, mesleki eğitimin güçlendirilmesi, gençlerin çalışma hayatına geçişlerinin desteklenmesi ve kırılgan gruplara sosyal destek sağlanması önem taşır.
Sosyal Demokrasinin Geleceği
Bütün bu gelişmeler sosyal demokrasinin geçmişte olduğundan daha az değil, daha fazla gerekli olduğunu göstermektedir.
İklim krizi, dijitalleşme, robotlaşma, ekonomik eşitsizlik, göç, konut sorunu, sosyal güvenlik ve eğitimdeki eşitsizlikler yeni sorun alanları yaratmaktadır.
Bu sorunların hiçbiri kolay değildir.
Ancak sosyal demokrasinin görevi kolay sorunları seçmek değil, toplumun karşı karşıya bulunduğu sorunlara demokratik, sosyal ve uygulanabilir çözümler üretmektir.
Sosyal demokrasi geçmişe dönmemelidir. Değişen toplumun yeni koşullarına cevap vermelidir.
Aynı zamanda neoliberalizmin dünyayı tek bir ekonomik modelin kaçınılmazlığına mahkûm eden anlayışını da sorgulamalıdır.
Çünkü tarih bize hiçbir toplumsal düzenin değişmez olmadığını göstermektedir.
İnsanlar örgütlenebilir, siyasal kararlar alabilir ve kurumları değiştirebilirler.
Bu nedenle sosyal demokrasi açısından “başka alternatif yok” anlayışının yerine “başka bir toplum mümkündür” düşüncesi konulabilir.
Sosyal demokrasinin geleceği, insanların korkularını görmezden gelmeden onlara umut verebilmesinde yatmaktadır.
Bu umut gerçeklerden kopuk bir iyimserlik olmamalıdır. Somut politikalarla desteklenmelidir.
İnsanların iş, konut, sağlık, eğitim ve sosyal güvenlik alanlarında kendilerini güvende hissetmeleri; çocuklarının geleceğine güvenebilmeleri; ekonomik eşitsizliklerin sınırlandırılması; çevrenin korunması ve demokratik hukuk devletinin güçlendirilmesi bu umudun maddi temelleridir.
Sosyal demokrasinin geleceği, yalnızca bir partinin seçim başarısına bağlı değildir. Sosyal demokrasi daha geniş bir düşünsel ve siyasal gelenektir.
Bu gelenek, özgürlük ile eşitliği, bireysel sorumluluk ile toplumsal dayanışmayı, ekonomik dinamizm ile sosyal adaleti ve demokrasi ile hukuk devletini birlikte düşünme kapasitesine sahiptir.
Bu nedenle sosyal demokrasi için geleceğin kapıları kapanmış değildir.
Tam tersine, değişen dünyada ortaya çıkan yeni sorunlar sosyal demokrasinin kendisini yeniden düşünmesi için yeni bir alan açmaktadır.
Sonuç: Korkudan Umuda
Sosyal demokrasinin geleceği ne geçmişin aynen tekrarlanmasında ne de neoliberalizme uyum sağlamada bulunmaktadır.
Gelecek, özgür birey ile dayanışmacı toplum arasındaki dengeyi yeniden kurabilen, demokratik hukuk devletini koruyan, ekonomik gücü toplumsal sorumlulukla sınırlayan ve insanlara gerçek bir varoluş güvencesi sağlayan bir sosyal demokrat anlayışın geliştirilmesine bağlıdır.
Korku vardır; çünkü dünya gerçekten değişmektedir.
Ancak umut da vardır; çünkü değişimin yönü siyasal tercihlerle etkilenebilir.
Sosyal demokrasi tam da burada yeniden anlam kazanmaktadır:
İnsanların yalnız bırakılmadığı, özgürlüğün sorumlulukla, bireysel gelişmenin toplumsal dayanışmayla, ekonomik ilerlemenin sosyal adaletle ve demokrasinin hukuk devletiyle birlikte düşünüldüğü bir gelecek kurma çabası.
Sosyal demokrasinin geleceği bitmiş değildir; ancak bu geleceğin kurulabilmesi için sosyal demokrasinin değişen dünyaya yeniden cevap verecek düşünsel ve siyasal gücü oluşturması gerekir.