
Araştırmacı
acingisdv@gmail.com
ABD Temsilciler Meclisi ve Senato ara seçimlerinde Demokratların çoğunluğa ulaşarak Trump’ı, bilinen deyimle “topal ördek” durumuna getirmesi çok sayıda gözlemciyi sevindirdi. Sonuçların, önümüzdeki iki yıllık Trump dönemine ve küresel etkilerine ilişkin bol bol yorum yapıldı ve yapılıyor.
ABD ara seçimleri
Başkanlık rejimi ile yönetilen ABD’de, ara seçimde meydana gelen “mavi tsunami” öncelikle ekonomik sorunlardan kaynaklandı. Benzin fiyatı İran savaşı yüzünden yükseldi ve bu, tüm ürünlerin fiyatına yansıdı. Enflasyon yaklaşık %3,5 (Türkiye’dekinin aşağı yukarı onda biri) kadar oldu. Olumsuz ekonomik gelişmelerin kök nedeni, İran Savaşı ve ABD’yi –daha doğrusu Trump’ı- bu savaşa sürükleyen İsrail.
Seçmen oyunu etkileyen ikinci etken grubu ise, ABD seçmeninin demokrasi ve sosyal adalet talebi oldu. Trump’ın tutarsız ve buyurgan tavırları; ICE adlı silahlı güçlerini bazı eyaletlerde göçmen avına çıkarması yine Cumhuriyetçiler aleyhine rol oynadı. Ayrıca bir kesim Amerikan yurttaşı güvencesiz ve çok kötü koşullarda yaşarken, petrol fiyatının sıçramasına yol açan amaçsız bir İran Savaşı’na para akıtılması; İsrail’e, Gazze’de soykırım yapması ve Batı Şeria, Lübnan ve Suriye’de her türlü insanlık dışı davranışını sürdürmesi için finansman sağlanması da seçim sonuçlarını belirleyici etkenler oldu.
Trump’ın, etik ilkeler ile çatışan kimliğinden kaynaklanan sorunlar bir başka makalenin konusu. Ancak önemle vurgulanması gereken sorun şu: ABD, bu seçimde kimlik konusunu aşmaya yönelmiş görünüyor. Obama ile delinmiş ama yine de hala büyük ölçüde sürmekte olan “Avrupa kökenli beyaz Amerikalı erkek” hegemonyasının artık büyük ölçüde geçersizleştiği saptanıyor. Kadınların, gençlerin, siyahilerin, Latinlerin, Asya kökenlilerin oyları, oldum olası Cumhuriyetçileri tutan orta yaşlı/yaşlı beyaz erkek nüfusunun oylarına karşı çoğunluğu sağladı. Artık Temsilciler Meclisinde, Senatoda ve seçilen valiler arasında Arap göçmeni Müslümanlar, siyahiler, Latin kökenliler, Kızılderililerin torunları ve çok sayıda kadın var.
Sarkaç sola mı döndü?
Otokrat başkanın ABD gibi bir ülkede aldığı darbeyi dikkate alan gözlemciler, Orban’dan sonra, geçen bir-iki ay içinde Vucic’in gidişini, Brezilya’da 2. Bolsonaro tehlikesinin uzaklaşmasını ve şimdi de ABD’de demokratik bir uyanışa hatta belirli ölçüde sola doğru bir yönelişe tanık olunmasını coşkuyla karşıladılar. Bu gelişmeleri, malum metafora göre, bir süredir otoriter sağda sabitlenmiş bulunan “sarkacın” artık sola döndüğünün belirtisi saydılar. Aslında bu aşamada sarkacın “sağ-sol” arasında değil de “otokrasi-demokrasi” arasında gidip geldiğini söylemek daha doğru olur. Ancak tarihsel ve düşünsel açıdan sağın otokrat anlayışlara, solun da demokrasiye yatkın olduğu göz önüne alındığında iki yorumun da eş anlamlı olduğu belirtilebilir.
Aslında Karl Polanyi’nin ünlü sarkaç metaforu, kapitalist ülkelerde piyasa güçleri ile toplumsal korunma düzenekleri arasındaki gelgit hareketlerini ifade etmek için kullanılır. 19. yüzyıldan itibaren kapitalist toplumlar, seçimden seçime, piyasa güçlerinin emeği ezen iktidarı ile buna karşı gelişen ama piyasayı yönetmede sorun yaşayan kamucu refleksler arasında sürekli olarak gidip gelmiştir. Dolayısıyla söz konusu metafor bir ekonomi veya ekonomi sosyolojisi kavramıdır.
Nitekim ilgili gözlemciler, 20. ve 21. yüzyılda da, küreselleşen ekonomiyi anlamak için bu metaforu kullanıyorlar. Örneğin vahşi kapitalizm 1929 bunalımına yol açtığında sarkaç kamucu politikalara ve sosyal refah devletine dönmüştür. Ne var ki bu dönem, 1970’lerde yaşanan bunalım sonucunda, Reagan ve Thatcher politikalarıyla sarkacın tekrar kuralsız piyasa yönüne kaymasıyla sona ermiştir. 2008 küresel finans krizi ve toplumlar bünyesinde meydana gelen gelir uçurumları, yeniden bir tür korumacılığa ve hem sağ hem de solda popülist tepkilere yol açmıştır. O zamandan bu yana yaygınlaşan popülist politikaların, göç politikalarının sömürülmesi ve bunun yol açtığı kimlik politikaları aracılığıyla birçok toplumun başına otokratları musallat ettiği biliniyor.
Avrupa’da potansiyel değişimler ve ötesi
Yukarıda bazıları sayılmış bulunan iktidar değişimlerinin, demokrasi açısından olumlu gelişmeler olduğu yadsınamaz. Ancak bu arada Latin Amerika’nın bütününe, Afrika’ya da göz atmak gerekir. Oralarda otoriter rejimler hüküm sürmekte. Çin gibi demokrasi ile ilişkisiz, Hindistan gibi bir otokrat güdümündeki devlere bakmıyoruz bile. Ayrıca, aydınlanmanın ve demokrasinin motoru olagelmiş Avrupa ülkelerinde demokratları bekleyen tehlikeleri de gözden kaçırmamak gerekir. Almanya’da merkez partileri CDU/CSU ve SPD çöküş yaşamakta; uç sağdaki AfD birinci parti konumuna yerleşmekte. Yarı başkanlık sistemine sahip Fransa’da da merkez göçmüş durumda. Önümüzdeki yıl yapılacak seçimlerde aşırı sağ RN adayı Marine Le Pen favori aday konumunda. Bunlara, Birleşik Krallık’ta Brexit’in mimarı Nigel Farage’ın partisi uç sağdaki Reform Partisi’nin önlenemez yükselişini ve Polonya’daki demokrasi karşıtı güçlerin Başbakan Tusk’a direnişini ekleyin. Öte yandan, İspanya’da, solcu Sanchez’in başbakanlık konumu tehlikede.
Ne var ki, Avrupa’daki bu sağ dalga karşısında, II. Dünya Savaşından bu yana tüm itirazlarına karşın demokrasinin tadına varmış bir kamuoyu var. Ayrıca AB’nin varlığı keskinlikleri törpüleyici, sertlikleri yumuşatıcı etki yapıyor. Bu grup ülkelerde kamuyuna otokratik rejimleri kabul ettirebilmek olası görünmüyor. Nitekim İtalya’da şu anda iktidarda bulunan Meloni önderliğindeki uç sağ eğilimli yönetimin icraatı dahi demokratlar açısından pek de korkutucu olamıyor. Özellikle Almanya ve Fransa’yı bekleyen olası uç sağ etiketli yönetimlerin de, iktidara gelince demokratik rejimlerle belli ölçüde hizaya girecekleri umulabilir.
Dünyanın bütünündeki gidiş, ABD’de oluşan durum ve de özellikle demokrasinin beşiği kabul edilen Batı ülkelerindeki her biri farklı yöndeki gelişme birbiriyle çelişip durmakta. Dolayısıyla, söz konusu gelişmelerden bir genelgeçer model çıkararak sarkacın sola veya demokrasiye döndüğü –veya tersi- varsayımını ileri sürmek şimdilik geçerli olmaz.