Dış Politika Hafife Alınmaz!

Tarihten ders almak, diplomasi ve bağımsız dış politika

Dış politikadan sorumlu olanların, dış politikayı hafife almak gibi bir lüksü yoktur. Bu sorumluluğu üstlenen kişiler, her şeyden önce diplomasi dilini çok iyi bilmeli; ciddiyet, sağduyu ve devlet sorumluluğuyla hareket etmelidir.

Herhangi bir konuda karar vermeden veya kamuoyuna açıklama yapmadan önce, o konunun tarihsel geçmişi hakkında bilgi sahibi olunmalıdır. Devlet arşivlerine dayanan belgeler ve veriler incelenmeli; deneyimli diplomatların, akademisyenlerin ve uzmanların görüşlerinden yararlanılmalıdır. Siyasi kararlar ancak bütün bu değerlendirmelerin ardından yetkili ve sorumlu makamlar tarafından verilmelidir.

Dış politika, iç politikanın bir aracı veya günlük siyasi hesapların malzemesi olarak görülmemelidir. Çünkü dış politikada yapılan yanlışların bedelini yalnızca hükümetler değil, ülkenin bütün vatandaşları ve gelecek kuşakları öder.

TARİHİN AĞIR DERSLERİ

Birinci Dünya Savaşı, Osmanlı Devleti’nin çöküşüne, Anadolu’nun büyük bir yıkıma uğramasına ve milyonlarca insanın hayatının değişmesine neden olmuştur. Cumhuriyet’i kuran kadrolar, savaşlardan yorgun düşmüş, ekonomik kaynakları tükenmiş, altyapısı büyük ölçüde tahrip edilmiş, taş taş üstünde kalmamış bir ülkeyi devralmışlardır. Kurtuluş Savaşı’nın ardından yeni bir devlet kurmak ve toplumu yeniden ayağa kaldırmak zorunda kalmışlardır.

Bu tarihsel gerçek, dış politikada barışın ve savaşlardan uzak durmanın neden hayati olduğunu anlamamız açısından önemlidir.

Birinci Dünya Savaşı öncesinde yaşanan Breslau ve Goeben gemileri olayını hatırlamanın tam zamanıdır.

Alman donanmasına ait bu iki gemi, Osmanlı Devleti tarafından satın alınmış gibi gösterilmiş, gemilere Osmanlı bayrağı çekilmiş, Alman komutan ve mürettebatına Osmanlı üniformaları giydirilmiştir. Daha sonra Karadeniz’e çıkan bu gemiler, Rus limanlarını bombalamıştır. Böylece Osmanlı Devleti, kendi iradesi ve çıkarları açısından son derece ağır sonuçlar doğuran bir savaşın içine sürüklenmiştir.

Bu olay bize önemli bir ders vermektedir: Devletler, başka güçlerin stratejik hesaplarının aracı hâline gelmemelidir.

İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye’nin izlediği savaş dışında kalma politikası da bu açıdan tarihsel bir başarıdır. İsmet İnönü yönetimi, büyük baskılara rağmen Türkiye’yi savaşın dışında tutmayı başarmıştır. Türkiye savaşa girseydi yalnızca yüz binlerce insanımızı kaybetmekle kalmayabilir; iki veya üç kuşağın hayatını etkileyecek insani, ekonomik ve toplumsal yıkımlarla karşı karşıya kalabilirdi. Şehirlerimiz, üretim kaynaklarımız ve ülkenin geleceği büyük zarar görebilirdi.

Savaşa girmemek, korkaklık değil, devlet aklı ve gelecek kuşaklara karşı sorumluluk göstergesidir.

BAĞIMSIZ DIŞ POLİTİKA VE BÜLENT ECEVİT ÖRNEĞİ

Bağımsız dış politika yalnızca diplomatik denge kurmak değildir. Aynı zamanda emperyalist güçlerin baskıları karşısında ülkenin egemenlik haklarını ve ulusal çıkarlarını kararlılıkla savunabilmektir.

Bunun Türkiye tarihindeki önemli örneklerinden biri Bülent Ecevit dönemidir.

1974 yılında Kıbrıs’ta yaşanan darbe ve adanın Yunanistan’a bağlanması tehlikesi karşısında Ecevit hükümeti, ABD’nin karşı çıkmasına ve uluslararası baskılara rağmen Kıbrıs Barış Harekâtı’nı gerçekleştirmiştir. Ecevit, Türkiye’nin garantörlük sorumluluğunu ve Kıbrıs Türklerinin güvenliğini esas alarak karar vermiştir.

Aynı dönemde, ABD’nin baskısıyla 1971 yılında yasaklanan haşhaş ekiminin yeniden serbest bırakılması da bağımsız karar alma iradesinin önemli örneklerinden biridir.

Bu kararların Türkiye’ye siyasi ve ekonomik bedelleri olmuştur. ABD’nin 1975 yılında uygulamaya koyduğu silah ambargosu, Türkiye’yi ciddi biçimde etkilemiştir. Ancak Ecevit, ülkenin egemenlik hakları konusunda dış baskılar karşısında geri adım atmayan bir siyasi tutum sergilemiştir.

Bu örnekler, bağımsız dış politikanın ne anlama geldiğini göstermektedir. Elbette her karar tartışılabilir ve eleştirilebilir. Ancak bir devletin dış politikasında esas olan, başka ülkelerin isteğine göre değil, kendi ulusal çıkarlarına, uluslararası hukuka ve devlet sorumluluğuna göre hareket edebilmesidir.

Bugün de Türkiye’nin ihtiyacı, bir taraftan barışı ve diplomasiyi savunurken diğer taraftan emperyalist güçlerin siyasi ve ekonomik baskıları karşısında bağımsızlığını koruyan tutarlı bir dış politika anlayışıdır.

BUGÜNÜN SAVAŞLARI VE TÜRKİYE’NİN SORUMLULUĞU

Ukrayna-Rusya Savaşı, Türkiye’nin dış politikasında barış ve diplomasi anlayışının ne kadar önemli olduğunu bir kez daha göstermektedir. Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik askerî müdahalesiyle başlayan savaş, iki ülkenin sınırlarını aşarak Avrupa’nın güvenliğini, uluslararası ilişkileri, enerji politikalarını ve dünya ekonomisini etkileyen büyük bir krize dönüşmüştür.

Türkiye, Ukrayna’nın egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı gösterilmesini savunurken Rusya ile diplomatik ilişkilerini de sürdürebilmelidir. Taraflar arasında diyalog kurulmasına, ateşkesin sağlanmasına ve kalıcı barış görüşmelerine katkıda bulunmalıdır.

ABD, İsrail ve İran arasında yaşanan çatışmalar da Ortadoğu’nun geleceği açısından ciddi tehlikeler taşımaktadır. Askerî müdahaleler, karşılıklı misillemeler ve bölgesel güç mücadeleleri, çatışmaların daha geniş bir coğrafyaya yayılmasına neden olabilir.

Hiçbir ülkenin güvenliği, başka ülkelerin toplumlarını savaşın yıkımına sürükleyerek kalıcı biçimde sağlanamaz. Savaşların bedelini öncelikle siviller, çocuklar, kadınlar ve ekonomik açıdan güçsüz toplum kesimleri ödemektedir.

Filistin meselesi de dış politikada tutarlılık ve ilkesel duruş gerektirmektedir. Filistin halkının haklarını savunmak, yalnızca siyasi söylemlerle değil, uluslararası hukuk ve diplomatik tutarlılıkla mümkündür. Filistin konusunda güçlü açıklamalar yapılırken, Mahmud Abbas’ın Kıbrıs Rum Yönetimi ile ilişkileri ve bu ilişkilerin Türkiye açısından doğurduğu siyasi sonuçlar karşısında sessiz kalınması da sorgulanmalıdır. Dış politikada çifte standart kabul edilemez. Savunulan ilkeler, bütün uluslararası ilişkilerde tutarlı biçimde uygulanmalıdır.

ORTADOĞU’DAN ÇIKARILMASI GEREKEN DERSLER

Irak ve Suriye’de yaşanan gelişmeler de benzer tarihsel dersler çıkarmamızı gerektirmektedir. Etnik ve mezhepsel ayrımcılığı körükleyen hareketleri doğrudan veya dolaylı biçimde desteklemek, kısa vadede bazı siyasi çıkarlar sağlayabilir. Ancak bu politikalar zamanla bölge ülkelerinin tamamı için geri tepen bir silaha dönüşebilir.

Ortadoğu’daki çatışmaların uluslararası enerji kaynakları, petrol ve doğal gaz üzerindeki çıkar mücadeleleriyle ilişkisi göz ardı edilmemelidir. Bölgede çıkarları bulunan küresel güçlerin siyasi, ekonomik ve stratejik hesapları, çatışmaların derinleşmesinde önemli rol oynamaktadır.

Birinci Dünya Savaşı öncesinde Libya, Filistin, Medine, Yemen, Suriye ve Irak’ta yaşananları bugünkü gelişmelerden bütünüyle ayrı değerlendirmek mümkün değildir. Tarihsel koşullar değişmiş olsa da bölgenin dış müdahalelere açık hâle gelmesi, güç mücadeleleri ve parçalanma tehlikesi devam etmektedir.

Türkler, Birinci Dünya Savaşı sırasında birçok cephede ağır bedeller ödemiş, binlerce vatan evladını kaybetmiştir. Osmanlı Devleti büyük bir yenilgiye uğramış ve Anadolu büyük bir yıkımla karşı karşıya kalmıştır. Bu tarihsel deneyim, Türkiye’nin bölgesel çatışmalarda son derece dikkatli davranmasını gerektirmektedir.

AZERBAYCAN VE GÜNEY KAFKASYA: KARDEŞLİK, BAĞIMSIZLIK VE BÖLGESEL BARIŞ

Türkiye’nin dış politikasında Azerbaycan’ın özel bir yeri vardır. İki ülke arasındaki tarihsel, kültürel ve toplumsal bağlar güçlüdür. Türkiye, Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke olmuştur. Ancak bu yakınlık, Azerbaycan’ın bağımsız bir devlet olduğu ve kendi siyasal geleceğini belirleme hakkına sahip bulunduğu gerçeğini hiçbir zaman gölgelememelidir. Kardeşlik, karşılıklı saygı ve eşitlik temelinde anlam kazanır. Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkiler, yalnızca ortak tarih ve kültür üzerinden değil, karşılıklı güven, ekonomik dayanışma ve demokratik değerler üzerinden de geliştirilmelidir.

Azerbaycan’ın bağımsızlığına ve egemenliğine saygı göstermek, onun iç siyasal ve toplumsal tercihlerine de saygı göstermeyi gerektirir. Türkiye, kendi siyasal ve toplumsal anlayışını Azerbaycan’a dayatmamalıdır. Laiklik, inanç özgürlüğü, kadın hakları, eğitim ve demokratik kurumlar gibi konular, her toplumun kendi tarihsel deneyimi ve özgür iradesi çerçevesinde değerlendirilmelidir. Gerçek dostluk, karşılıklı eleştiriye ve farklılıklara saygı duyabilmektir.

Güney Kafkasya’da kalıcı barışın kurulması da Türkiye’nin dış politika öncelikleri arasında bulunmalıdır. Azerbaycan ile Ermenistan arasında uzun yıllardır devam eden çatışmalar, her iki toplumda da ağır insani ve ekonomik sonuçlar doğurmuştur. Ağustos 2025’te barış anlaşması metninin paraflanması, bölgede yeni bir dönem için fırsat oluşturmuştur. Türkiye, Azerbaycan’ın egemenlik ve güvenlik kaygılarını gözetirken Ermenistan ile diplomatik ilişkilerin normalleşmesini ve ekonomik işbirliğinin gelişmesini de desteklemelidir. Bölgenin geleceği yeni askerî gerilimlerde değil, karşılıklı güven ve diplomatik çözümde aranmalıdır.

Nahçıvan’ın güvenliği, ulaşım yollarının geliştirilmesi, enerji kaynaklarının ortak değerlendirilmesi ve Bakü-Tiflis-Kars demiryolu gibi bölgesel projelerin güçlendirilmesi, yalnızca Türkiye ve Azerbaycan’a değil, bütün bölge halklarına yarar sağlayabilir. Ancak ekonomik koridorlar ve stratejik projeler, herhangi bir ülkenin egemenlik haklarını ihlal etmeden, uluslararası hukuk ve karşılıklı anlaşmalar temelinde yürütülmelidir. Türkiye’nin Güney Kafkasya’daki sorumluluğu, askerî ve siyasi nüfuz arayışından çok, barışın, istikrarın ve bölgesel işbirliğinin güçlenmesine katkıda bulunmaktır.

TÜRKİYE’NİN YOLU: BARIŞ, DİPLOMASİ VE BAĞIMSIZLIK

Türkiye’nin bu coğrafyada izlemesi gereken politika, başka ülkelerin hesaplarına ortak olmak değil, kendi ulusal çıkarlarını, güvenliğini ve bölgesel barışı korumaktır.

Ukrayna-Rusya Savaşı’nda da ABD-İsrail-İran çatışmasında da Türkiye’nin önceliği askerî gerilimin azaltılması, ateşkesin sağlanması ve diplomatik çözüm yollarının geliştirilmesi olmalıdır.

Azerbaycan ve Güney Kafkasya’da ise Türkiye, kardeşlik ilişkilerini karşılıklı egemenlik ve eşitlik temelinde geliştirmeli; Azerbaycan-Ermenistan barış sürecinin ilerlemesine ve bölgesel ekonomik işbirliğine katkıda bulunmalıdır.

Ancak barışçı dış politika, emperyalist güçlerin karşısında sessiz kalmak veya ülkenin egemenlik haklarından vazgeçmek anlamına gelmez. Türkiye, uluslararası hukuku savunurken kendi bağımsız kararlarını verebilen, gerektiğinde baskılara karşı durabilen ve ulusal çıkarlarını kararlılıkla koruyabilen bir devlet olmalıdır.

Dış politika, günlük siyasi tartışmaların ve iç politikaya yönelik söylemlerin ötesinde, uzun vadeli devlet sorumluluğu gerektirir. Tarihi bilmek, geçmişte yapılan hatalardan ders çıkarmak ve geleceği sağduyuyla değerlendirmek zorundayız.

Dış politikada akıl, tarihten ders almak; diplomasi, savaşı önlemek; bağımsızlık, emperyalist baskılar karşısında dik durmak; devlet sorumluluğu ise gelecek kuşakları düşünerek karar vermektir.

Türkiye’nin ihtiyacı yeni savaşların tarafı olmak değil; barışın kurulmasına katkı sağlayan, bağımsız, tutarlı ve güvenilir bir devlet politikası izlemektir.